Ismail Qemali: si një zyrtar osman u bë themelues i shtetit shqiptar

Vlorë — Më 28 nëntor 1912, në një shtëpi private në Vlorë, dyzet delegatë nga trevat shqiptare mblodhën një Kuvend që do të shpallte pavarësinë. Në krye të tij qëndronte një ish-nëpunës i lartë osman, i shkolluar në Stamboll dhe mëparë në gjyqet e Janinës: Ismail Qemali, 68 vjeç, që pak muaj më parë kishte ikur nga kryeqyteti i perandorisë për të kërkuar garanci nga Fuqitë e Mëdha.

Prejardhja dhe formimi osman

Ismail Qemali lindi në janar 1844 në Vlorë, në një familje bejlerësh të lidhur me sanxhakbejlerët trashëgimtarë të qytetit dhe me vezirin e fundit shqiptar të Perandorisë Osmane, Ferid pashë Vlorën, sipas biografisë së publikuar në Wikipedia-n shqipe. Fëmijëria iu prish nga kryengritja e 1847: kur ishte katër vjeç, familja u syrgjynosë, burrat në Konjë, gratë dhe fëmijët në Selanik, ku i vdes vëllai i vogël.

U kthye në Vlorë më 1852, mësoi turqishten, italishten nga një mësues italian, dhe më 1855 u regjistrua në gjimnazin "Zosimea" në Janinë — i vetmi nxënës mysliman atëherë, sipas të njëjtit burim. Mësoi greqishten e vjetër, latinishten, arabishten dhe frëngjishten, para se të shkonte në Stamboll në maj 1860. Atje hyri në zyrën e përkthimeve të Ministrisë së Jashtme, vazhdoi studimet për drejtësi, dhe më 1867 u bashkua me Mid'hat Pashën, autorin e Kushtetutës Osmane, duke kontribuar në hartimin e saj.

Karriera administrative e çoi në poste të larta: kryetar i Komisionit Evropian të Danubit më 1870, guvernator i Varnës, më pas i Bejrutit dhe Tripolit. Por liberalizmi i tij e futi në konflikt me sulltanin Abdylhamidin II. Më 1900, sipas Wikipedia-s angleze, hipi në jahtin e ambasadorit britanik, kërkoi azil dhe jetoi në syrgjyn për tetë vjet.

Rikthimi dhe kthesa kombëtare

Pas Revolucionit të Xhonturqve më 1908, Qemali u kthye dhe u zgjodh deputet. Por shpejt kundërshtoi fushatat e Xhonturqve kundër vilajeteve shqiptare. Sipas Wikipedia-s shqipe, bashkëpunoi për kryengritjen përfundimtare të 1912-s "në ujdi me kolegët shqiptarë në parlament pa dallim partie", që solli njohjen e Vilajetit Shqiptar.

Ky ishte pikë kthese. Qemali, që deri atëherë kishte vepruar kryesisht brenda kornizës osmane, nisi të lëvizte jashtë saj. Me fillimin e Luftës së Parë Ballkanike, u nis nga Stambolli drejt Vjenës për të kërkuar garanci ndërkombëtare për pavarësimin e Shqipërisë, sipas të njëjtit burim. Ktheu shpinën perandorisë që i kishte dhënë karrierën — jo nga konvertim i papritur ideologjik, por nga vlerësimi se perandoria po shembej dhe se shpëtimi i vetëm ishte ndarja.

Kuvendi i Vlorës dhe qeveria e përkohshme

Më 28 nëntor 1912, në shtëpinë e Xhemil beut në Vlorë, Kuvendi i 40 delegatëve shpalli pavarësinë. Teksti i Deklaratës, i përpiluar pjesërisht në gegë, toskë dhe turqisht osmane, thoshte se "Shqipëria sot është e vetë, e lirë dhe e pavarur", sipas përshkrimit të Wikipedia-s angleze mbi Deklaratën e Pavarësisë. Qemali, si "krye-nxitësi i mbledhjes", mbajti fjalën hapëse, ku argumentoi se shqiptarët kishin qenë gjithmonë të bindur ndaj perandorisë, por kjo e fundit nuk i kishte marrë parasysh kurrë interesat e tyre.

Më 4 dhjetor 1912, Kuvendi formoi Qeverinë e Përkohshme; Qemali u zgjodh kryeministër dhe ministër i Jashtëm. Por pavarësia ishte më shumë teoretike se praktike: Vlora ishte i vetmi qytet nën kontrollin e delegatëve, siç vëren Wikipedia angleze. Njohja ndërkombëtare erdhi gradualisht: de facto më 17 dhjetor 1912 në Konferencën e Londrës, por sovranitet i plotë vetëm më 29 korrik 1913, pas Luftës së Dytë Ballkanike dhe zgjidhjes së krizës së Shkodrës.

Marrëdhëniet me Fuqitë e Mëdha dhe kontestet

Biografia e Qemalit është e ndarë mbi çështjen e aleancave. Në fillim iu afrua Austro-Hungarisë, pastaj kaloi në orbitën italiane, duke u bërë i afërt me arbëreshët dhe duke mbështetur politikën italiane për Shqipërinë, sipas Wikipedia-s angleze. Themelloi gazetën "Selamet" (Shpëtimi) në turqisht, shqip dhe greqisht, duke thirrur për bashkëpunim shqiptaro-grek — një qasje që disa aktivistë kombëtarë e panë me dyshim si instrument të politikës greke, duke e zbehur popullaritetin e tij.

Marrëdhënia me Faik Konicën, tjetër figurë e Rilindjes, përfundoi në përçarje. Konica e gjeti të vështirë për t'u punuar me të; Qemali e pa Konicën si të tepërt ideologjik, sipas të njëjtit burim. Dhe pse kishte dërguar fëmijët të shkollonin në Greqi dhe ishte martuar me Kleoniki Sourmelin, një greke, kjo orientim pro-grek u kthye në pikë kritike brenda lëvizjes.

Edhe brenda vetë Qeverisë së Vlorës, pozicioni i tij u sfidua. Dorëheqja e tij në janar 1914, pas pak më shumë se një viti në detyrë, reflekton jo vetëm presionin ndërkombëtar për instalimin e princit Wilhelm të Wied-it, por edhe kufizimet e pushtetit të tij faktik mbi territorin.

Vitet e fundit dhe trashëgimia dokumentare

Qemali vdiq në syrgjyn, në Peruxhia të Italisë, më 26 janar 1919. Në 1917, i kishte diktuar kujtimet e tij gazetarit britanik Sommerville Story, të botuara më 1920 në Londër me titullin "The Memoirs of Ismail Kemal Bey" — një burim kyç për historiografisë, sipas Wikipedia-s shqipe.

Sot figuron si "themelues i shtetit shqiptar" në historiografinë zyrtare dhe si autor kryesor i Deklaratës së Pavarësisë. Por biografia e tij nxjerr në pah një kompleksitet që tejkalon mitologjinë kombëtare: një karrierë e gjatë në shërbim të perandorisë që e shpalli pavarësinë nga ajo; një orientim pro-grek që e izoloi nga disa bashkëkombas; një pavarësi e shpallur që mbeti për muaj të tëra vetëm në letër.

Burimet:

• en.wikipedia.org — biografia e Ismail Qemalit, karriera osmane, marrëdhëniet me Konican dhe Greqinë, vdekja në Peruxhia
• sq.wikipedia.org — detajet e fëmijërisë në Vlorë dhe Selanik, shkollimi në Zosimea, kujtimet e botuara në Londër
• en.wikipedia.org — teksti dhe konteksti i Deklaratës së Pavarësisë, 28 nëntor 1912, kufizimet territoriale të qeverisë së Vlorës

— Redaksia ZHURMA