Ibrahim Kodra: si u bë piktori shqiptar i Milanos mik me Picasson

TIRANË — Më 22 prill 1918 lindi në Likmetaj të Ishmit një djalë që do të linte Shqipërinë në moshën 20-vjeçare dhe do të vdiste 88 vjet më vonë në Milano, qytet që e adoptoi, e formoi dhe e varrosi përkohësisht. Ibrahim Shaban Likmetaj Kodra mbeti gjithë jetën një emër që shteti amë e kërkonte përsëri — herë me titullin "Nderi i Kombit", herë me konsullatën nderi, herë me varrimin në Ishëm sipas amanetit.

Një vizatim i tij i rastit, ndërsa merrte mësimet e para nga Odhise Paskali në Tiranë, i ra në sy mbretëreshës Géraldine. Kjo ndryshoi kursin e jetës: në 1938, me bursë të oborrit mbretëror, Kodra u nis për në Itali, ku fitoi shpejt edhe një bursë të dytë të qeverisë italiane me ndërhyrjen e Jacomoni, sipas të dhënave të sq.wikipedia.org dhe en.wikipedia.org. Romën e la pas; Milanoja dhe Akademia e Arteve të Bukura në Brera u bënë qendra e re — me mësues Carlo Carràn, Aldo Carpín dhe Achille Funin, dhe me çmimin Hayez në xhep.

Lufta, rezistenca dhe një vdekje aksidentale

Vitet e luftës e gjetën Kodrën pjesë të rezistencës italiane, por edhe përballë një ngjarjeje që burimet e trajtojnë me kujdes. Më 28 shtator 1944, në atelienë e tij milaneze, vdiq aksidentalisht nga një armë zjarri Ciri Agostoni, ndërsa përgatitej një veprim partizan — sipas it.wikipedia.org , që e citon si fakt të dokumentuar. Vitin tjetër, Kodra ishte ndër firmëtarët e një manifesti për emërimin e Carpit drejtor të Breras, pas deportimit të tij në Mauthausen dhe Gusen.

Këto dy episode — vdekja aksidentale dhe peticioni për mësuesin e deportuar — janë pika ku biografia e tij prek historinë politike të Italisë, pa u bërë kurrë vetë agjitacion. it.wikipedia.org shënjon se pjesëmarrja në rezistencë është e dokumentuar; asgjë më tepër.

Miqësia me Picasson dhe "postkubizmi i fundit në Evropë"

Në 1948, në "Art Club" të Romës, Kodra takoi Pablo Picasson. Miqësia e tyre, sipas sq.wikipedia.org , u thellua në "Konferencën Ndërkombëtare për Paqen e Romës", ku të dy kryen "hulumtim të thellë artistik". Pas kësaj, Picasson do ta studionte, eksperimentonte dhe ripunonte neokubizmin e Kodrës, duke krijuar — sipas të njëjtit burim — "një estetikë personale metafiziko-gjeometrike".

Ndikimi ishte reciprok, por hierarkik. Gazetat spanjolle, duke shkruar për Picasson, e quanin Kodrën "postkubistin e fundit në Evropë" — një etiketë që sq.wikipedia.org e raporton si fakt të shtypit, jo si vlerësim të pavarur kritik. it.wikipedia.org shton një nuancë: Kodra filloi në gjurmët e Novecento-s dhe mësuesve të Breras, kaloi te Cézanne, pastaj në abstraksion, dhe më në fund te kubizmi — por një kubizëm "fantastik", me figura humanoide e robotike, koka katrore e sy trekëndësh, më afër kubizmit sintetik se atij analitik.

Paul Éluard, më 1940, kishte deklaruar se "Kodra duhet të konsiderohet babai i një civilizimi të ri botëror" — citim që it.wikipedia.org e jep pa kontekst të mëtejshëm. Picasson, më ekonomik, thuhet se ka thënë: "firma e Kodrës është tashmë një vepër arti". Të dy citatet gjenden vetëm në burimin italian; en.wikipedia.org dhe sq.wikipedia.org i anashkalojnë.

Ekspozitat dhe koleksionet

Karriera e Kodrës u ndërtua përmes pjesëmarrjeve kolektive që e vendosnin në kompani të lartë. Më 1943, në Galleria Cairola të Milanos, ekspozoi krah Emilio Vedovës, Renato Guttusos, Giacomo Manzùs dhe të tjerëve — sipas it.wikipedia.org. Në 1954, në Chiavari, ishte me Picasson, Modiglianin, Rouault-n dhe Dufy-n. Më 1960, në Galleria Montenapoleone, me Joan Mirón, Delaunay-n, Ernst-in, Kokoschkën, Léger-in dhe Severinin.

Veprat e tij gjenden në Muzeun e Vatikanit, në Dhomën e Deputetëve të Parlamentit italian, në Pinacoteca Tosio Martinengo të Milanos, në Galerinë Kombëtare të Kosovës në Prishtinë, dhe në bazilikën-shenjtore të Santa Maria de Finibus Terrae — sipas listimeve të en.wikipedia.org dhe sq.wikipedia.org. it.wikipedia.org shton edhe një detaj të pazakontë: në 1959, në ekspozitën "50 vjet arti në Milano" në Società Permanente, Kodra ekspozoi tre vepra me tituj të rëndë — Fucilazione della madre , Natura morta , Tempo di rifiorire.

Kthimi simbolik: amaneti, muzeu dhe "Albania Fantastica"

Në 1996, Shqipëria i dha "Nderin e Kombit". Në 1997, pas pikturës Albania Fantastica , u bë konsull nderi me pasaportë diplomatike — sipas en.wikipedia.org. Vdiq më 7 shkurt 2006 në Milano; u varros përballë Kalasë së Ishmit, sipas amanetit.

Pas vdekjes, shtëpia e tij në Milano u shndërrua në muze me iniciativë të Fatos Faslut, president i "Fondacionit Ibrahim Kodra". Më 2010, një muze i dytë u hap në Melide, Lugano, me mbështetje të sipërmarrësit shqiptar Behgjet Pacolli dhe të një fondacioni zviceran — raporton en.wikipedia.org. Në 2012, Galeria Kombëtare e Arteve në Tiranë i kushtoi retrospektivën Fantastic Albania — sipas it.wikipedia.org.

Një detaj i vetëm përçarës: sq.wikipedia.org shënjon se në intervista Kodra kishte deklaruar se ishte pagëzuar katolik "për hir të dashurisë", por shtypi raportoi se kishte lënë amanet të varrosej si mysliman. Ky është kontradikta e vetme biografike që burimet e nxjerrin në sipërfaqe — pa e zhvilluar më tej.

Trashëgimia

Kodra la pas rreth 6,000 vepra, nga të cilat vetëm 2,000 të regjistruara dhe të dokumentuara, sipas sq.wikipedia.org. Lëvizja Linea që themeloi më 1947, me Francesco Dova-n, Mario Melonin dhe Vittorio Brindisi-n, mbetet një referencë e specializuar. Ndikimi i tij në piktorë të mëvonshëm — Xante Battaglia, Hassan Vahedi iraniano-italiani — është i dokumentuar në it.wikipedia.org , por pa vlerësim të mëtejshëm të peshës.

Çfarë mbetet është një rast i rrallë: një artist nga Shqipëria e Zogut që arriti të hyjë në qarkun e Picasson, jo si ekzotik, por si bashkëbisedues formal; që luftoi në rezistencën italiane, por u kujtua për ekspozitat; që Italia e adoptoi dhe Shqipëria e rikërkoi, me vonesë dhe me tituj.

Burimet:

• it.wikipedia.org — biografia, formimi në Brera, pjesëmarrja në rezistencë, vdekja aksidentale e Agostonit, peticioni për Carpin, citatet e Éluard dhe Picassos, evolucioni stilistik, ekspozitat, retrospektiva Fantastic Albania
• en.wikipedia.org — bursat, miqësia me Picasson, ekspozitat, çmimi "Nderi i Kombit", konsullata nderi, muzeet në Milano dhe Lugano, vendndodhja e veprave
• sq.wikipedia.org — origjina nga Likmetaj e Ishmit, ikja nga njërka, bursa e mbretëreshës Géraldine, miqësia me Picasson në Konferencën e Paqes, kontradikta fetare, numri i veprave, lëvizja Linea

— Redaksia ZHURMA