Koleksionizmi i armëve shqiptare: nga pasioni privat te muzeu i hapur

DURRËS — Në zonën industriale të Shkozetit, larg qendrës historike të Durrësit, një emigrant shqiptar që jeton mes Shteteve të Bashkuara dhe Shqipërisë po ndërton diçka që qyteti i lashtë nuk e ka pasur: një muze privat armësh dhe objektesh historike me hapësirë publike.

Pse ka rëndësi

• Durrësi mbetet një nga destinacionet më të vizituara në Shqipëri, por oferta e tij muzeore është e përqendruar në qendër historike.
• Koleksionet private të armëve historike në Shqipëri kanë qenë tradicionalisht të mbyllura për publikun, të ruajtura nga pasionistë pa infrastrukturë muzeore.
• Vendosja e një muzeu të tillë në zonë industriale mund të tërheqë vizitorë jashtë itinerarit turistik klasik.

Adrian Sinani, specialist muzeu me profesion, ka ngritur këtë koleksion duke e pasuruar vazhdimisht përmes kërkimit personal dhe bashkëpunimit me koleksionistë të tjerë, raporton Ekonomia Online. Objektet mbulojnë një brez kohëror të gjerë: nga armët e periudhës së Luftërave Botërore e deri tek ato që dëshmojnë rënien e regjimit komunist në vitet 1990.

Çfarë e dallon këtë nismë nga koleksionet e tjera private që ekzistojnë në Shqipëri është synimi për akses publik. Sinani e ka konceptuar hapësirën si një vend edukimi dhe promovimi të trashëgimisë historike, jo thjesht si një depo private objektesh. Sipas Telegrafit , koleksioni pritet të jetë i hapur për publikun vendas dhe të huaj, duke shndërruar një pasion individual në një burim kolektiv kujtese.

Vendzgjedhja është po aq e qëllimshme sa dhe vetë koleksioni. Shkozeti, me profilin kryesisht industrial, qëndron jashtë shtegut turistik të Durrësit antik, të Tarracave të Durrësit, të amfiteatrit romak. Ekonomia Online e sheh këtë vendosje si një mundësi për të gjallëruar një pjesë të qytetit që zakonisht nuk sheh turistë, duke zgjeruar hartën kulturore të Durrësit përtej monumenteve të mirënjohura.

Koleksionizmi i armëve historike në Shqipëri ka një histori të gjatë, por të fragmentuar. Gjatë regjimit komunist, armët e luftës së dytë botërore dhe ato të Luftës Nacionalçlirimtare u grumbulluan në depo shtetërore, pjesërisht të dokumentuara, pjesërisht të harruara. Pas 1991, shumë nga këto objekte u shpërndanë, u vodhën, ose u fshehën në koleksione private. Ligji shqiptar për armët ka qenë historikisht i ngurtë, duke e bërë të vështirë legalizimin e koleksioneve të tilla — megjithatë, në vitet e fundit, nisma private si ajo e Sinanit kanë gjetur më shumë hapësirë institucionale.

Nuk është e qartë nga burimet nëse koleksioni përfshin edhe armë prodhimi shqiptar — si pushkët e fabrikës së Gramshit, kallashnikovët e licencuar të prodhuar nën regjimin komunist, apo pistoletat e Tiranës — apo nëse fokusohet kryesisht në armë të huaja të grumbulluara në territorin shqiptar. As nuk dihet numri i saktë i objekteve ose data e hapjes zyrtare për publikun. Çka raportohet është struktura e synimit: edukim, promovim, turizëm.

Krahasuar me Kosovën, ku Muzeu Etnologjik i Prishtinës dhe koleksionet private të familjeve shqiptare kanë ruajtur armë tradicionale si pjesë e zakonit të malësorit, koleksionet e Durrësit bien në një kategori tjetër: atë të armëve ushtarake të shekullit të njëzetë, të cilat flasin për historinë shtetërore dhe ndërkombëtare më shumë se për etnografinë vendase. Kjo distinksion është e rëndësishme: armët e Sinanit janë dëshmi të luftërave që kaluan përmes Shqipërisë, jo të kulturës së luftës si pjesë e identitetit fisnor.

Durrësi, si qytet portual dhe një nga pikat hyrëse kryesore të turizmit në Shqipëri, ka nevojë për ofertë muzeore të diversifikuar. Amfiteatri romak, Tarracat, muret mesjetare — këto tërheqin vizitorë, por rrallë i mbajnë më shumë se një ditë. Një muze i ri, edhe nëse i specializuar në një temë të ngushtë si armët historike, mund të kontribuojë në zgjatjen e qëndrimit të turistëve dhe në shpërndarjen më të barabartë të tyre në territor.

Nisma e Sinanit vjen në një moment kur debati mbi trashëgiminë kulturore në Shqipëri është i polarizuar. Nga njëra anë, protestat e qershorit 2026 kundër dhënies së ishullit të Sazanit dhe bregdetit të Zvërnecit për investitorë privatë, të raportuara gjerësisht nga Telegrafi dhe Ekonomia Online , tregojnë një mosbesim të thellë ndaj mënyrës se si qeveria Rama menaxhon pronën publike. Nga ana tjetër, nisma private si kjo e Sinanit — pa financim shtetëror, pa ndërhyrje qeveritare — ofrojnë një model alternativ të ruajtjes së kujtesës, edhe pse në shkallë të vogël.

Çështja që mbetet e hapur është nëse koleksionet private mund të zënë vendin e politikave publike të trashëgimisë. Sinani, si specialist muzeu, ka ekspertizën institucionale; por pa mbështetje ligjore dhe financiare, nisma të tilla mbeten të brishta. A do të jetë ky koleksion një model që do të ndiqet, apo një rast i izoluar që varet nga pasioni i një individi dhe fati i tij ekonomik?

Burimet:

• Ekonomia Online — Koleksion i rrallë në Durrës, armë dhe objekte të tjera historike nga një emigrant i pasionuar në SHBA
• Telegrafi — Koleksion i rrallë në Durrës, armë dhe objekte të tjera historike nga një emigrant i pasionuar në SHBA
• Telegrafi — Rama: Transaksioni për Zvërnecin lirohet sapo të sqarohet pronësia e tokës
• Bota Sot — Mashtruesi Edi Rama nuk mund ta kthejë më besimin e shqiptarëve!
• ATA — Hoxha me homologun Rasmussen: Vendimi për hapjen e ambasadës daneze në Tiranë, moment historik

— Redaksia ZHURMA