Lahuta e Malcís: epopeja që u bë e ndaluar dhe u kthye në testament kulturor

SHKODËR — Më 1937, në shtypshkronjën françeskane të Shkodrës, doli nga shtypi një libër prej rreth 700 faqesh — 30 këngë, mbi 17 mijë vargje në gjuhën e vërtetë të kohës, gegërishten. Autori, Gjergj Fishta, kishte punuar dy breza për ta kompletuar. Vepra quhej Lahuta e Malcís dhe do të shpallej "Iliada shqiptare" nga studiues të shumtë, por do të ndalohej në të dyja anët e kufirit: në Shqipërinë komuniste dhe në Jugosllavinë e Titos. Çfarë e bëri këtë epope kaq të rrezikshme për dy regjime të kundërta ideologjike?

Fishta e kishte nisur botimin në pjesë që më 1905, kur Bleni I doli në Zarë të Kroacisë me paratë që i dërgoi Faik Konica, sipas të dhënave të Wikipedisë në shqip. Më pas erdhën Bleni II dhe vazhdimet, deri në botimin e plotë tre dekada më vonë. Struktura që krijoi në variantin përfundimtar ndjek një kronologji të ngjarjeve shqiptare nga gjysma e shekullit të XIX deri në pavarësi dhe Konferencën e Londrës më 1913 — por kjo kronologji nuk është lineare. Lexuesi shkëputet nga historia reale dhe transportohet në sfera fantastike, ku zanat, dragonj, hardhuca dhe hije bashkëjetojnë me krerë fisesh dhe diplomatë evropianë.

Tematikisht, vepra shënon një zhvendosje të qëllimshme. Lufta kundër Perandorisë Osmane, tema qendrore e Rilindjes, bëhet dytësore; në vend të saj shfaqet lufta kundër sllavëve — serbëve dhe malazezëve — të cilët Fishta i shihte si më të dëmshëm pas masakrave dhe dëbimeve të fundit të shqiptarëve, sipas sq.wikipedia.org. Kjo zgjedhje tematike e shndërroi veprën në objekt politik. Enciklopedia e Madhe Sovjetike (1950) e cilësoi "shoviniste" dhe "antisllave", ndërsa vetë Fishtën e quajti "spiun që bënte thirrje për luftë kundër sllavëve". Në Shqipëri, regjimi komunist e hoqi nga qarkullimi menjëherë pas vitit 1945; qëndroi e ndaluar deri në rënien e diktaturës.

Paradoksi është se poema nuk ka një hero të vetëm qendror. "Nëse ka një 'hero' në libër, ai është populli shqiptar", shkruhet në sq.wikipedia.org. Historitë e shumta krijojnë së bashku një personazh kolektiv, anonim — një konstrukt që i afrohet më shumë këngës popullore se eposit klasik, edhe pse Fishta i është referuar Homerit. Studiues të ndryshëm kanë kërkuar paralele me Iliadën , duke krahasuar atmosferën dhe tipare të personazheve, por kanë përfunduar se e përbashkëta është përkatësia ballkanike, jo modeli direkt.

Miti qendror i veprës, "Koha e Shqipërisë", është një koncept gojëdhënor ku fiset, trojet, orët dhe luftëtarët janë të bashkuar për një kauzë të vetme. Ky mit nuk është thjesht dekorativ; ai funksionon si kornizë ideologjike që justifikon konfliktin me sllavët si "të natyrshëm, të gjenezës", në vargun proverbial "kemi humbur miq". Por poeti bën edhe thirrje për shmangien e fatalitetit — një tension që e bën veprën më të ndërlikuar se sa etiketat politike të aplikuara mbi të.

Fishta vetë ishte figura mbizotëruese e letërsisë shqipe për gjysmë shekulli, "poet kombëtar" kur ishte gjallë, sipas të dyja versioneve të Wikipedisë. Biografia e tij është ajo e një intelektuali të angazhuar: kryetar i komisionit për alfabetin në Kongresin e Manastirit (1908), nënkryetar i Parlamentit më 1921, sekretar i përgjithshëm i delegacionit në Konferencën e Versajës (1919), themelues i bibliotekës së parë shkollore në viset shqiptare (1907) me Shtjefën Gjeçovin. E megjithatë, bashkëpunimi i tij me regjimin fashist italian — anëtarësimi në Akademinë e Italisë, shkrimet që "prisnin ngrohtësisht" Perandorinë Romake — e bëri figurën e tij të diskutueshme edhe pas rënies së komunizmit.

Përkthimi në anglisht, botuar më 2005 nga albanologët kanadezë Robert Elsie dhe Janice Mathie-Heck, e riktheu veprën në qarkullim ndërkombëtar. Por në Shqipëri dhe Kosovë, Lahuta e Malcís mbetet më shumë se tekst — është pikë referimi për debate mbi identitetin, kufijtë e nacionalizmit në art, dhe raportin mes letërsisë dhe politikës. Telegrafi, në një shkrim të fundit mbi origjinalitetin në krijimtari, e citon Robert Frostin: "Dy udhë u ndanë në pyll / dhe unë mora atë që s'ishte rrahur shumë." Fishta mori udhën e këngës popullore, por e rrahu aq shumë sa krijoi diçka që s'ishte më vetëm asaj — dhe pikërisht kjo e bëri të ndalueshme.

Burimet:

• sq.wikipedia.org — përmbajtja, struktura dhe fati politik i Lahutës së Malcís
• sq.wikipedia.org — biografia dhe veprimtaria politiko-kulturore e Gjergj Fishtës
• en.wikipedia.org — pozicionimi i Fishtës si "Albanian Homer" dhe detajet e Kongresit të Manastirit
• Telegrafi — refleksion mbi origjinalitetin në krijimtari, citim i Robert Frostit

— Redaksia ZHURMA