Robert Elsie: Kush e bëri Shqipërinë të njohur në botë?

BON —

Foto: Wikimedia Commons

Më 2 tetor 2017, në një spital të Bonit, Robert Elsie u nda nga jeta pas një sëmundjeje të gjatë. Fjalët e tij të fundit, sipas Wikipedia (shqip) , ishin: “Vdekja është kaq e mërzitshme. Kaq e ngadaltë. Veç pritet për të.” Por amaneti i tij jetonte tashmë: trupi i këtij kanadezi, i lindur në Vankuvër, do të prehej në Alpet Shqiptare, në Theth, vendin që e kishte quajtur “Shangri-La” shqiptare. Kjo nuk ishte një metaforë romantike, por një vendim i dokumentuar në ceremoni zyrtare, ku arkivoli i Elsie-t u ekspozua me kapak të hapur në Bibliotekën Kombëtare të Tiranës, para akademikëve, shokëve dhe politikanëve nga Shqipëria, Kosova dhe Maqedonia e Veriut.

Pse ka rëndësi

• Robert Elsie (1950–2017) ishte albanologu më produktiv i shekullit XXI, me mbi 60 libra në anglisht, shqip dhe gjermanisht mbi kulturën, historinë dhe gjuhën shqiptare.
• Puna e tij u bë urë midis botës akademike perëndimore dhe trashëgimisë shqiptare, duke sfiduar stereotipe dhe denigrime antishqiptare me dokumente shkencore.
• Vendimi i tij për t’u varrosur në Shqipëri — pavarësisht mungesës së një testamenti të qartë — u bë simbol i lidhjes së tij emocionale me vendin.

Nga Vankuveri te Berlini: formimi i një albanologu

Robert Elsie lindi më 29 qershor 1950 në Vankuvër, Kanada, në një familje që nuk kishte lidhje me Ballkanin. Sipas gazetatema.net dhe Dielli , ai studioi fillimisht filologji klasike dhe gjuhësi në Universitetin e Kolumbisë Britanike, ku u diplomua më 1972. Por rruga e tij akademike mori një kthesë vendimtare kur, me një bursë studimi, u transferua në Evropë. Atje, ai ndoqi kurse në Universitetin e Lirë të Berlinit, École Pratique des Hautes Études në Paris, Institutin e Dublinit për Studime të Larta, dhe përfundimisht mbrojti doktoraturën në Universitetin e Bonit më 1978. Këto vite formuan bazën e specializimit të tij në gjuhët dhe kulturat e Evropës Juglindore, me fokus të veçantë në shqip.

Që nga viti 1978, Elsie filloi të vizitonte rregullisht Shqipërinë, fillimisht në kuadrin e bashkëpunimeve shkencore midis Universitetit të Bonit dhe Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Wikipedia (shqip) thekson se këto vizita nuk ishin thjesht akademike: ai u bë pjesë e jetës intelektuale shqiptare, duke marrë pjesë në Seminarin Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare në Prishtinë. Këtu, Elsie u njoh me figura të rëndësishme të kulturës shqiptare, si Rexhep Qosja, të cilin e quante “njërin ndër kritikët më të mëdhenj të Ballkanit”, sipas Dielli.

Puna që e bëri Shqipërinë të njohur

Elsie nuk u kufizua në hulumtime akademike. Ai u përfshi në projekte që kishin për qëllim promovimin e kulturës shqiptare në arenën ndërkombëtare. Nga viti 2002 deri në 2013, ai punoi si interpret i nivelit të lartë në Tribunalin e Hagës, duke përkthyer për raste të tilla si gjykimi i Sllobodan Millosheviçit. Por kontributi i tij më i madh mbetet puna e tij si shkrimtar dhe përkthyes. Sipas Wikipedia (shqip) , Elsie botoi rreth 60 libra, duke përfshirë:

• “Dictionary of Albanian Literature” (1986) dhe “History of Albanian Literature” (1995), vepra që u bënë referenca kryesore për studimin e letërsisë shqipe;
• “Albanian Folktales and Legends” (1994), një përmbledhje e tregimeve popullore që i dha lexuesve perëndimorë një pasqyrë të traditës gojore shqiptare;
• “The Highland Lute: The Albanian National Epic” (2005), përkthimi i “Lahutës së Malcis” të Gjergj Fishtës, një vepër që Elsie e quante “epope të kombit shqiptar”;
• “Historical Dictionary of Albania” (2004) dhe “Historical Dictionary of Kosova” (2004), dy vepra që u bënë burime të domosdoshme për studiuesit e historisë së Ballkanit;
• “A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture” (2001), një vepër që hulumton besimet dhe traditat shqiptare.

Përveç kësaj, Elsie ishte një avokat i flaktë i së vërtetës historike shqiptare. gazetatema.net dhe Dielli theksojnë se ai kundërshtoi me forcën e dokumentit shkencor “sulmet denigruese të rretheve antishqiptare”, duke dëshmuar “me fakte të gjalla përkatësinë europiane dhe lashtësinë e popullit tonë”. Në një intervistë të përmendur nga të dy burimet, Elsie e përkufizoi misionin e tij kështu: “Nuk ka një përkufizim të vetëm për albanologjinë, por për mua thelbi i saj është të prezantoj shqiptarët dhe botën shqiptare para gjithë botës. Të tregoj se kush janë, cila është historia, kultura dhe jeta e tyre. Shqipëria është ende një vend i panjohur, ndaj unë e shoh si detyrë që ta bëj të njohur.”

Një jetë në shërbim të trashëgimisë

Elsie nuk ishte thjesht një studiues i distancuar. Ai u përfshi thellë në jetën kulturore të shqiptarëve, duke u bërë anëtar i jashtëm i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës dhe anëtar nderi i Shoqatës së Shkrimtarëve të Kosovës. Wikipedia (shqip) thekson se ai ishte gjithashtu anëtar i Shoqatës së Evropës Juglindore, duke treguar angazhimin e tij në studimin e rajonit në tërësi.

Por lidhja e tij më e thellë ishte me Shqipërinë. Në vitet e fundit të jetës, Elsie zhvilloi një dashuri të veçantë për Thethin, një fshat në Alpet Shqiptare që e quante “Shangri-La” shqiptare. Kjo dashuri u shfaq në mënyrën më të prekshme pas vdekjes së tij. Sipas Wikipedia (shqip) , edhe pse Elsie nuk kishte lënë një testament të qartë për vendin e varrimit të tij, partneri i tij i jetës, Stephan Trierweller, vendosi që trupi i tij të prehej në Shqipëri. Ceremonia e varrimit, e mbajtur më 18 tetor 2017, u bë një ngjarje kombëtare, me pjesëmarrjen e akademikëve, shkrimtarëve dhe politikanëve nga të gjitha trojet shqiptare.

Vdekja e Elsie-t u perceptua si një humbje e madhe për albanologjinë. gazetatema.net shkruan se “ikja e tij la pas një hendek të thellë në studimet hulumtuese, një zbrazëti në përpjekjen e vazhdueshme për të ndriçuar etapat, figurat dhe momentet kyçe të historisë, gjuhës dhe kulturës shqiptare”. Por trashëgimia e tij mbetet e gjallë: librat, përkthimet dhe hulumtimet e tij vazhdojnë të jenë burime të domosdoshme për çdo studiues që dëshiron të kuptojë thellë kulturën dhe historinë shqiptare.

Burimet:

• gazetatema.net — Përmbledhje e kontributit të Robert Elsie në kulturën shqiptare
• Dielli (Vatra, SHBA) — Fjalim për Rexhep Qosjen, me referenca për vlerësimin e Elsie-t për të
• Dielli (Vatra, SHBA) — Profili i Robert Elsie si promovues i kulturës shqiptare
• Wikipedia (shqip) — Biografia dhe bibliografia e Robert Elsie

— Redaksia ZHURMA