{
  "$type": "site.standard.document",
  "bskyPostRef": {
    "cid": "bafyreifarvub7k5ugmzm4r64aw5jogriaof2izxxaxdrtb7rgpoidlftsq",
    "uri": "at://did:plc:wib47ggfushco6az6mwbz77k/app.bsky.feed.post/3mnyff22rmtq2"
  },
  "coverImage": {
    "$type": "blob",
    "ref": {
      "$link": "bafkreifk6mzad2rbtorbtxryotlf6wox5wxmrhkzdbowf6fslor75txi2i"
    },
    "mimeType": "image/jpeg",
    "size": 26527
  },
  "description": "Nga mbretëria e Agronit në shekullin e III-të p.e.s. te hipoteza e vazhdimësisë ilire-shqiptare: çfarë thonë burimet angleze dhe shqiptare për popullin që romakët e asimiluan por nuk e shuan.",
  "path": "/iliret-cfare-dihet-per-popullin-qe-romaket-nuk-e-shuan/",
  "publishedAt": "2026-06-11T04:31:26.000Z",
  "site": "https://zhurma.press",
  "tags": [
    "Britannica — territori, mbretëria e Agronit dhe Teutës, pushtimi romak, perandorët ilirë, ndarja e 395-s dhe ardhja e sllavëve",
    "Wikipedia (anglisht) — natyra e termit \"ilirë\", hipoteza gjuhësore, rekonstruksioni i emrit autokton *Hillurio-",
    "Wikipedia (shqip) — tezat e prejardhjes, zhvillimi autokton, zbulimet arkeologjike në Shqipëri"
  ],
  "textContent": "**TIRANË —** Në shekullin e III-të para Krishtit, mbreti Agron i Shkodrës bashkoi fiset ilire në një fuqi aq të madhe sa që mundi etolët me aleancën e Demetrit II të Maqedonisë. Britannica e regjistron këtë si kulmin e fundit të një mbretërie që romakët do ta shuanin dy shekuj më vonë. Por çfarë dihet me siguri për ilirët — dhe çfarë mbetet në fushën e hipotezave?\n\nSipas _Britannica_ , ilirët ishin popull indoevropian që banonte pjesën veriperëndimore të Gadishullit Ballkanik nga shekulli i X-të para Krishtit e tutje. Territori i tyre shtrihej nga Danubi në jug deri në Detin Adriatik, e prej andej deri në malet e Sharrit. Nuk ishte shtet i vetëm: çdo fis kishte këshillin e pleqve dhe udhëheqësin e vet, dhe vetëm një prijës i fortë mund t'i bashkonte disa fise në një mbretëri. Kryeqyteti i fundit dhe më i njohur ishte Shkodra — Scodra në burimet romake.\n\nEnciklopedia angleze thekson se pas vdekjes së papritur të Agronit, gruaja e tij Teuta veproi si regjente gjatë minoritetit të të birit. Teuta sulmoi Sikelinë dhe kolonitë greke bregdetare me një pjesë të flotës ilire, duke provokuar Romën. Në vitin 228 para Krishtit ajo u dorëzua, por mbretëria e brendshme nuk u shkatërrua. Një ekspeditë e dytë detare u dërgua në vitin 219, dhe Filipi V i Maqedonisë ndihmoi fqinjët e tij ilirë — duke nisur një luftë të gjatë që përfundoi me pushtimin romak të gjithë Gadishullit Ballkanik. Mbreti i fundit ilir, Genthio, u dorëzua në vitin 168 para Krishtit.\n\nWikipedia në anglisht shton një nuancë të rëndësishme: termi \"ilirë\" siç e përdorën grekët e lashtë mund të ketë qenë më i gjerë se vetëdija kolektive e popujve që e mbanin këtë emër. Sipas kësaj burime, është e pasigurtë që fiset ilire janë identifikuar kolektivisht si \"ilirë\" — madje është e pamundur që ata të kenë përdorur ndonjë emërtim kolektiv. Emri \"ilirë\" duket se i përkiste një fisi specifik që u takua së pari me grekët gjatë Epokës së Bronzit, dhe grekët më pas e zgjeruan _pars pro toto_ për të gjithë popujt me gjuhë dhe zakone të ngjashme.\n\nKjo distinksion ka rëndësi për mënyrën se si lexohet vazhdimësia etnike. Wikipedia në shqip — _sq.wikipedia.org_ — e trajton ilirët si \"paraardhësit e shqiptarëve\" dhe \"njëri ndër popujt më të lashtë të Evropës\", por shton se problemi i prejardhjes dhe i formimit të trungut etnik ilir \"ka përbërë një nga synimet më kryesore të ilirologjisë\". Kjo është pikërisht ajo që _ZHURMA_ do të theksonte: vazhdimësia ilire-shqiptare është hipotezë gjeografike dhe historike, jo fakt i provuar.\n\nBurimi shqip detajon dy teza kryesore për origjinën: njëra që i konsideron ilirët të ardhur në Ballkan, tjetra që i sheh si popullsi autoktone. Kërkimet e fundit arkeologjike, sipas kësaj burime, e kanë forcuar tezën e zhvillimit të pandërprerë autokton — veçanërisht me zbulimet në Maliq, Pazhok, Vajzë, Mat dhe Glasinac. Qeramika, shkruan Wikipedia në shqip, zhvillohet \"mbi bazën e poçerisë më të hershme të epokës së bronzit, pa pasur ndonjë ndryshim në kohën e kalimit nga epoka e bronzit në atë të hekurit\".\n\nPor këtu burimet ndahen në mënyrë të rëndësishme. Wikipedia në anglisht, duke cituar burime akademike, shprehet me kujdes: \"hipoteza e origjinës së gjuhës shqipe nga një gjuhë ilire... shpesh mbështetet nga studiues për arsye gjeografike dhe historike të qarta, por nuk është e provuar\". Ky është dallimi që duhet mbajtur: gjeografia dhe kronologjia japin një pamje, por gjuhësia dhe arkeologjia nuk e kanë mbyllur çështjen.\n\nPas pushtimit romak, ilirët u bënë pjesë e provincës Illyricum, që shtrihej nga Drini në jug deri në Istri në veri dhe lumit Sava në lindje. Britannica regjistron se me zgjerimin e Perandorisë Romake përgjatë Danubit, Illyricum u nda në provincat Dalmaci dhe Panoni. Nën perandorinë romake, rajoni përjetoi një periudhë prosperiteti: rrugë romake, porte tregtare, eksport të verës, vajit, djathit dhe peshkut në Itali. Miniera të bakrit, asfaltit dhe argjendit funksionuan në disa pjesë të rajonit.\n\nDy të dhëna të Britannica-s janë veçanërisht të rëndësishme për narrativën historike. Së pari, fiset malore ilire ishin luftëtarë të fortë — aq sa perandorët i rekrutuan për legjionet romake dhe madje për Gardën Pretoriane. Së dyti, disa nga perandorët më të shquar të vonë të Romës ishin me origjinë ilire: Klaudi II Gothiku, Aureliani, Diokleciani dhe Konstandini i Madh. \"Shumica e tyre u zgjodhën nga trupat e tyre në fushëbetejë dhe më pas u shpallën nga Senati\", shkruan enciklopedia.\n\nNë vitin 395 pas Krishtit, perandoria u nda përfundimisht; Illyria në lindje të Drinës u bë pjesë e Perandorisë Lindore. Midis shekujve III dhe V, vizigotët dhe hunët e shkatërruan rajonin, por sipas Britannica-s \"nuk lanë gjurmë të qëndrueshme\". Slavët, që filluan pushtimet në shekullin e VI, ishin të ndryshëm: deri në fund të shekullit të VII kishin vendosur në gjithë Ballkanin, përfshirë territoret e Ilirisë së lashtë.\n\nÇfarë ndodhi me gjuhën ilire? Britannica është e prerë: \"Nga gjuha ilire mbijetojnë vetëm tre ose katër elemente leksikore të identifikuara pa ekuivok dhe disa emra personalë e toponime. Nuk ka asnjë fjali të plotë apo madje frazë për analizë.\" Wikipedia në anglisht shton se emri autokton i rekonstruktuar nga gjuhëtarë si Heiner Eichner është *Hillurio- — që do të thotë \"gjarpër uji\", nga rrënja indoevropiane për \"ujor, akuatik\".\n\nPër lexuesin shqiptar, pyetja që mbetet është pikërisht ajo që burimet akademike e lënë të hapur: vazhdimësia kulturore dhe gjuhësore nga ilirët te shqiptarët është hipotezë e fortë gjeografike, por jo e vërtetuar. Arkeologjia shqiptare i sheh ilirët si popull autokton me zhvillim të pandërprerë që nga Epoka e Bronzit. Burimet ndërkombëtare janë më të rezervuara për lidhjen gjuhësore. Të dyja palët bien dakord për një gjë: ilirët nuk u \"shuan\" nga romakët, por u asimiluan në strukturat perandorake, ushtarake dhe kulturore të një bote që ndryshonte — dhe që, në shekujt e vonë, do të transformohej përsëri nga ardhja e sllavëve.\n\n_Burimet:_\n\n  * Britannica — territori, mbretëria e Agronit dhe Teutës, pushtimi romak, perandorët ilirë, ndarja e 395-s dhe ardhja e sllavëve\n  * Wikipedia (anglisht) — natyra e termit \"ilirë\", hipoteza gjuhësore, rekonstruksioni i emrit autokton *Hillurio-\n  * Wikipedia (shqip) — tezat e prejardhjes, zhvillimi autokton, zbulimet arkeologjike në Shqipëri\n\n\n\n_— Redaksia ZHURMA_",
  "title": "Ilirët: çfarë dihet për popullin që romakët nuk e shuan",
  "updatedAt": "2026-06-11T04:31:26.843Z"
}