{
  "$type": "site.standard.document",
  "bskyPostRef": {
    "cid": "bafyreianm5wwe7tukznrc67rpm4brxofeafp73nuijwmp2fh6y22p5rkg4",
    "uri": "at://did:plc:wib47ggfushco6az6mwbz77k/app.bsky.feed.post/3mny6s5qh2rq2"
  },
  "coverImage": {
    "$type": "blob",
    "ref": {
      "$link": "bafkreiblvje75zrwcmb3g4n6sndkgvxgwinxrugrvsqind2avsxohdchvy"
    },
    "mimeType": "image/jpeg",
    "size": 801732
  },
  "description": "Si u shndërrua një djalë i rritur nga brigandazhi në sundimtarin më të fuqishëm të Ballkanit Perëndimor — dhe pse historianët e lidhin vdekjen e tij më 1822 me fillesat e nacionalizmit shqiptar.",
  "path": "/ali-pashe-tepelena-sundimtari-qe-e-shnderroi-janinen-ne-qender-te-ballkanit/",
  "publishedAt": "2026-06-11T02:33:39.000Z",
  "site": "https://zhurma.press",
  "tags": [
    "Britannica — biografia e Ali Paşa Tepelenës, sundimi dhe vdekja në Janinë",
    "Wikipedia (EN) — kronologjia e shtrirjes territoriale, familja Meçohysaj, politikat e brendshme",
    "Wikipedia (SQ) — origjina familjare, Kuvendi i Beratit si pasojë, roli i nënës Chamko",
    "Kallxo — ligjëratën e historianit Dritan Egro për rrënjët e nacionalizmit shqiptar"
  ],
  "textContent": "TIRANË — Në vitin 1822, kur forcat osmane e vranë në Janinë, Ali Pashë Tepelena kishte mbushur 78 ose 79 vjet. Kishte sunduar më shumë se tre dekada në një territor që e konsideronte pavarësisht nga Porta e Lartë — nga gjirit i Prevezës deri afër lumit Shkumbin, sipas sq.wikipedia.org. Vdekja e tij nuk i dha fund vetëm një sundimi personal; historianët sot e lidhin me fillesat e një procesi që do të çonte në nacionalizmin shqiptar dhe, përfundimisht, në Lidhjen e Prizrenit.\n\nAliu lindi në Beçisht afër Tepelenës, ndonëse disa burime e vendosin lindjen në vetë Tepelenë, sipas en.wikipedia.org. Ishte nga fisi i Meçohysajve, shqiptarë të krishterë që u konvertuan në Islam gjatë periudhës osmane. Familja pretendonte prejardhje nga një dervish Mevlevi që kishte migruar nga Konya, por kjo traditë \"është e pabazë\", shkruan en.wikipedia.org — origjina ishte vendase shqiptare. Gjyshi i tij, Myftar Beu, kishte vdekur gjatë rrethimit të dytë të Korfuzit; babai, Veli Beu, u vra kur Aliu ishte nëntë ose dhjetë vjeç, sipas dy versioneve të sq.wikipedia.org dhe en.wikipedia.org.\n\nMësimi i parë i Aliut erdhi nga e ëma. Chamko (ose Hanko/Hamko), nga Konica, mori kontrollin e bandës së Veli Beut për ta ruajtur pozitën e familjes, sipas en.wikipedia.org. Më 1752, ajo udhëtoi me të bijën për të mbledhur taksën e këmborës në fshatrat përreth Karjanit, por u sulmua në një grykëmal nga banorët e Kardhiqit. I detyruan të kthente të ardhurat dhe të heqë dorë nga e drejta. \"Esmiha hanëmi e bëri këtë lëshim kundrejt kardhiqiotëve, por ushqeu hakmarrje tek i biri\", shkruan sq.wikipedia.org.\n\nHakmarrja u kthye në strategji. Aliu iu dha jetës së komitit — brigandazhit — deri sa më 1768 u martua me të bijën e sanxhakbeut të Delvinës, Kapllan Asllanpashalliut. Pas vrasjes së vjehrrit dhe eliminimit të rivalëve, mori postin e kajmekamit të bejlerbeut të Rumelisë, pastaj titullin e pashait të Sanxhakut të Delvinës. Më 1787, pas luftës osmano-ruse, u emërua sanxhakbej i Tërhallës dhe derbahat naziri — kryembikëqyrës i rrugëve dhe qafëmaleve, sipas sq.wikipedia.org. \"Pastajoi rrugët nga cubat duke i marrë si pasues të vet dhe duke u fuqizuar e pasuruar gjithnjë e më tepër.\"\n\nKthesa erdhi me Janinën. Pas një rivaliteti me Ali Izet pashë Kukën dhe eliminimit të Ymer Beut nga familja Asllanpashalliu, shtiu në dorë qytetin. Porta e Lartë, e zënë me \"telashe të tjera\", e pranoi si vali. Këtu burimet bien në një mendje: britannica.com e përshkruan si \"murder and intrigue\"; en.wikipedia.org si kombinim të \"diplomatic and administrative skills\" me \"vengefulness and harshness\"; sq.wikipedia.org thekson \"tolerancën e gjerë fetare\" që e bëri për vete borgjezinë tregtare.\n\nÇfarë ndërtoi Aliu ishte, sipas sq.wikipedia.org, \"një formacion shtetëror në fakt autonom\". I biri Veli, 17-vjeçar, mori Tërhallën; i parëlinduri Muhtar mori Karli-Elin dhe Eğribozin më 1792, duke shtrirë kontrollin deri në Gjirin e Korintit, sipas en.wikipedia.org. Aliu vetë shtriu sundimin mbi sanxhakët e Janinës, Delvinës, Vlorës dhe Beratit, Elbasanit, Ohrit dhe Manastirit, Göricesë. Në kulm, nga 1798 deri më 1812, kontrollonte territore nga Preveza deri afër Shkumbinit.\n\nJanina u bë qendra. \"Qytet nga më të rëndësishmit dhe më të begatë në viset Perëndimore të Ballkanit\", shkruan sq.wikipedia.org — qendër tregtare, vatër arsimore, vend ku \"filloi të përdorej përveç greqishtes si gjuhë shkrimi dhe shqipja\". Britannica.com shton se \"Janina ishte qendra kryesore e kulturës greke\", sepse Aliu \"përdori grekë dhe themeloi shkolla greke\". Kjo dyfishim — shqipja dhe greqishtja, shqiptarët dhe grekët në të njëjtin qytet — reflekton kompleksitetin e një sundimi që burimet e përshkruajnë si \"barbarous refinement\" (britannica.com): i pamëshirshëm në hakmarrje, por i hapur ndaj ideve moderne.\n\nNë diplomaci, Aliu luajti me të gjitha palët. Franca, Rusia, Anglia — të gjitha krijuan lidhje direkte, \"duke kapërcyer Portën\", sipas sq.wikipedia.org. Ai \"shpresonte ta kthente Janinën në fuqi detare\", shkruan britannica.com. Por kur Sulltan Mahmudi II, i vendosur të centralizonte perandorinë, e shpalli rebel më 1820, aleatët e braktisën. U vra më 24 janar 1822 — ose 5 shkurt sipas kalendarit të vjetër, sipas britannica.com.\n\nKëtu burimet lidhen me një argument më të gjerë. Historiani Dritan Egro, në ligjëratën e mbajtur më 8 qershor 2026 në Universitetin \"Hasan Prishtina\" në Prishtinë, deklaroi se \"rrënjët e nacionalizmit shqiptar fillesat i kanë shumë vite para Lidhjes së Prizrenit\", raporton Kallxo. \"Fillet e këtij nacionalizmi lindën pak vite pas vrasjes së Ali Pashë Tepelenës, në vitin 1822.\" Kuvendi i Beratit, 6–9 nëntor 1828, i pari i krerëve të Shqipërisë së Jugut për të ardhmen e vendit, përfshiu Ismail Bej Vlorën, gjyshin e Ismail Qemalit, dhe Shahin Bej Delvinën. Një letër arkivore osmane, tha Egro, dëshmon se pjesëmarrësit \"nuk punojnë më në dobi të Perandorisë, por po shohin interesat e tyre\".\n\nKjo e vendos Aliun jo si hero kombëtar, por si pikë kthese. Sundimi i tij autonom tregoi që një formacion politik i pavarur nga Porta ishte i mundur; vdekja e tij lëshoi një vakum që elitat shqiptare e ndjenë si kërcënim. Egro e kundërshton tezën se shqiptarët \"u ngritën të fundit\": \"Ata u ngritën në të njëjtën kohë me popujt e tjerë të Ballkanit. Por rrjedha e ngjarjeve dhe politika e fuqive të mëdha favorizoi shtetformimin e fqinjëve.\" Lidhja e Prizrenit, sipas tij, ishte \"kulmi i një procesi gjysmëshekullor\" që kishte nisur me vrasjen e Aliut.\n\nBritannica.com mbyll me një vëzhgim që burimet e tjera e konfirmojnë indirekt: edhe grekët e liruar \"e kujtonin me disa respekt\". Jo sepse ishte i mirë, por sepse ishte efektiv — një sundimtar që, për tre dekada, e mbajti Ballkanin Perëndimor larg kaosit osman dhe e ktheu një qytet malor në qendër të fuqive të mëdha.\n\n_Burimet:_\n\n  * Britannica — biografia e Ali Paşa Tepelenës, sundimi dhe vdekja në Janinë\n  * Wikipedia (EN) — kronologjia e shtrirjes territoriale, familja Meçohysaj, politikat e brendshme\n  * Wikipedia (SQ) — origjina familjare, Kuvendi i Beratit si pasojë, roli i nënës Chamko\n  * Kallxo — ligjëratën e historianit Dritan Egro për rrënjët e nacionalizmit shqiptar\n\n\n\n_— Redaksia ZHURMA_",
  "title": "Ali Pashë Tepelena: sundimtari që e shndërroi Janinën në qendër të Ballkanit",
  "updatedAt": "2026-06-11T02:33:39.570Z"
}