Iso-polifonia: zëri shumëpalësh që UNESCO e njeh trashëgimi njerëzore

TIRANË — Në një krahinë ku malet i ndajnë fshatrat dhe rruga e asfaltuar ka arritur vonë, kënga ka qenë gjithmonë rrjeti më i vjetër i komunikimit. Iso-polifonia shqiptare, e regjistruar nga UNESCO në Listën e Trashëgimisë Kulturore Jomateriale të Njerëzimit që në vitin 2005 dhe konfirmuar në listën përfaqësuese më 2008, është një formë këngësh pa instrumente ku disa zëra mbajnë një brirë të vazhdueshëm — iso-n — ndërsa zërat e tjerë ndërthuren mbi të.

Sipas dosjes së nominimit të UNESCO-s, termi "iso" lidhet me ison-in e muzikës bizantine të kishës dhe i referohet brirjes shoqëruese të këngës polifonike. Kjo brirë interpretohet në dy mënyra: te toskët, ajo është gjithmonë e vazhdueshme dhe këndohet me rrokjen "e", duke përdorur frymëmarrje të ndarë; te labët, brirja ndonjëherë këndohet si tingull ritmik, i lidhur me tekstin e këngës. Wikipedia në anglisht e shqipes e përcakton iso-polifoninë si pjesë të muzikës popullore shqiptare, me rrënjë në vajtimin shumëzësh të jugut — vajtimin tradicional për të vdekurit.

Katër krahina, një traditë

Të katër krahinat e jugut — Myzeqeja, Toskëria, Çamëria dhe Labëria — e kanë këngën polifonike pjesë të kulturës së tyre, shënon Wikipedia në shqip. Por Labëria del me një veçanti: këngët mund të jenë dy, tre ose katër pjesësh. Këngët dypjesëshe këndohen vetëm nga gratë. Ato trepjesëshe mund t'i këndojnë burra dhe gra së bashku. Këngët katërpjesëshe janë specialitet i Labërisë, dhe hulumtimet kanë treguar se ato kanë ardhur pas formave trepjesëshe, duke qenë forma më komplekse e të kënduarit polifonik.

Kjo ndarje gjinore në performancë nuk është rastësore. Sipas të dhënave të Wikipedia-s në anglisht, në Gjirokastër gratë këndojnë polifoninë dyzëshe ku zëri i dytë, kthyesi, luan një rol melodik jo të përcaktuar mirë. Ndërsa tek burrat e Dukatit, të njëjtën strukturë dyzëshe e kanë zhvilluar më tej: kthyesi ka marrë një rol melodik të qartë. Kjo sugjeron një evolucion brenda traditës, nga forma më të thjeshta drejt kompleksitetit.

Nuk është vetëm jugi. Një formë e ngjashme polifonie gjendet në Shqipërinë veriore, në zonën e Peshkopisë, si dhe në komunitetet shqiptare të Pollogut, Tetovës, Kërçovës dhe Gostivarit në Maqedoninë e Veriut dhe në Malësinë e Shqipërisë veriore dhe Malit të Zi jugor, shënon Wikipedia në shqip. Arbëreshët e Kalabrisë në Itali gjithashtu ruajnë këtë traditë dyzëshe. Kjo përhapje gjeografike e bën iso-polifoninë një fenomen që tejkalon kufijtë shtetërorë dhe lidh shqiptarët në një rrjet kulturor të gjerë.

Struktura e zërit

Muzika iso-polifonike përbëhet nga dy pjesë solo — një melodi dhe një kundërmelodi — plus një brirë korale, shpjegon UNESCO. Struktura e pjesëve solo ndryshon sipas mënyrës së interpretimit të brirjes, e cila ka shumëllojshmëri të madhe strukturore, veçanërisht në stilin popullor që e kanë adoptuar të gjitha grupet.

Wikipedia në anglisht detajon rolet: marrësi (zëri i parë), kthyesi ose pritësi (zëri i dytë). Në fillim, tradita mendohet se kishte vetëm dy linja melodike. Me kalimin e kohës, kthyesi u bë më i përcaktuar melodikisht. Disa studiues si Vasil Tole kanë vënë në pikëpyetje idenë se polifonia dyzëshe është gjithmonë faza e parë e zhvillimit; megjithatë, dëshmitë e performancave bashkëkohore tregojnë një peizazh të pasur variacionesh.

Shumë studiues që kanë studiuar iso-polifoninë shqiptare dhe në përgjithësi muzikën polifonike të Ballkanit e konsiderojnë atë një traditë të vjetër që daton në epokën trako-ilire, shënon Wikipedia në anglisht. Mungesa e dokumentacionit historik e bën të vështirë datimin e saktë, por disa karakteristika sugjerojnë origjinë të hershme: struktura pentatonike, prezenca e vokaleve recitative, thirrjet dhe britmat, dhe këndimi pa instrumente — të gjitha këto shihen nga etnomuzikologët si shenja të fazave të hershme të zhvillimit muzikor.

Megjithëse rajoni ka qenë nën sundimin e Perandorisë Bizantine për shekuj, muzika polifonike ballkanike ka pasur një zhvillim të ndryshëm nga muzika bizantine mesjetare, vëren Wikipedia në anglisht. Tradita ballkanike ka qenë jo-instucionalizuar dhe e formuar kolektivisht, ndërsa muzika bizantike është krijuar nga kompozitorë individë dhe është institucionalizuar. Këto dy tradita kanë jetuar anësore për shekuj, por ndikimi i ndërsjellë mendohet se ka qenë relativisht i kufizuar.

Jetë, vdekje, festë

Tradicionisht, iso-polifonia shoqëron një gamë të gjerë ngjarjesh shoqërore: dasmave, varrimeve, festave të korrjes, celebrimeve fetare dhe festivalëve, shënon UNESCO. Festivali Folklorik Kombëtar i Gjirokastrës, i mbajtur çdo pesë vjet që nga viti 1968, zakonisht përfshin shumë këngë polifonike — një dritare ku tradita vihet në skenë për publik kombëtar dhe ndërkombëtar.

Por kjo traditë nuk është pa konkurrencë interpretimesh. Wikipedia në shqip e njeh tensionin: "Tradita e të kënduarit polifonik është kontestuar dhe përdorur nga të dyja anët e kufirit grek dhe shqiptar në mënyrë nacionaliste." Në Greqi, kënga polifonike e Epirit — e praktikuar midis shqiptarëve, arumunëve, grekëve dhe më parë maqedonasve etnikë — u përfshi në listën e UNESCO-s së praktikave të mira mbrojtëse nëpërmjet projektit "Karvani Polifonik" më 2020. Kjo mbivendosje gjeografike dhe etnike e bën iso-polifoninë një fushë ku kufijtë kulturorë janë më të hollë se ato shtetërore.

Çfarë mbetet

UNESCO e njeh qartë kërcënimin: "Në dekadat e fundit, ngritja modeste e turizmit kulturor dhe interesimi në rritje i komunitetit kërkimor për këtë traditë unike popullore kanë kontribuar në ringjalljen e iso-polifonisë shqiptare. Megjithatë, tradita preket negativisht nga varfëria, mungesa e mbrojtjes ligjore dhe mungesa e mbështetjes financiare për praktikuesit, duke kërcënuar transmetimin e repertorit të gjerë të këngëve dhe teknikave."

Eksodi rural i të rinjve drejt qyteteve të mëdha dhe jashtë vendit për punë e përkeqëson këtë rrezik. Në këto kushte, transmetimi i traditës mbahet gjallë kryesisht përmes artistëve profesionistë folklorikë, jo brenda strukturës familjare — një ndryshim thelbësor nga mënyra tradicionale e kalimit brez pas brezi.

Kjo shënon një pikëpamje të dyfishtë: nga njëra anë, profesionalizimi e mban iso-polifoninë në skena dhe regjistrime; nga ana tjetër, shkëputja nga konteksti i jetës së përditshme fshatare e zvogëlon funksionin e saj social. Kënga që dikur shoqëronte korrjen ose varrimin, tani interpretohet në festival ose në studio — e ruajtur, por e transformuar.

Burimet:

• UNESCO ICH — dosja e nominimit për iso-polifoninë shqiptare, regjistrimi 2008
• Wikipedia (anglisht) — përkufizimi, krahinat, evolucioni i formave, raporti me muzikën bizantine
• Wikipedia (shqip) — krahinat, Labëria, përhapja gjeografike, kontesti politik

— Redaksia ZHURMA