Πώς έβλεπαν οι αναρχικοί την Ιρανική Επανάσταση (Μέρος 2)

Tom Goyens*

Προς το Θεοκρατικό Κράτος

Από την αρχή, οι αναρχικοί υποψιάζονταν ότι η επανάσταση στο Ιράν ίσως κατέληγε όχι στην ελευθερία, αλλά στην κυριαρχία του κλήρου. Σήμερα, με το πλεονέκτημα της ιστορικής απόστασης, ο θρησκευτικός χαρακτήρας της επανάστασης φαίνεται προφανής. Όμως, κατά τη διάρκεια του 1978 και στις αρχές του 1979, τα γεγονότα στο Ιράν παρέμεναν ρευστά και αβέβαια. Παρ’ όλα αυτά, οι αναρχικοί διέκριναν νωρίς τον κίνδυνο. Εδώ και καιρό εχθρικοί απέναντι στην εκκλησιαστική εξουσία και τη σιωπηλή τυραννία της ευσέβειας, θεωρούσαν τη θεοκρατική πολιτική εγγενώς εχθρική προς την ανθρώπινη χειραφέτηση.

Εν μέσω των διαδηλώσεων του τέλους του 1978, η Γαλλίδα αναρχική και πρώην ιεραπόστολος Marie-Madeleine Hermet, παρατήρησε ότι η επαναστατική ενέργεια ανάμεσα στις φτωχές και αναλφάβητες μάζες εκφραζόταν ολοένα και περισσότερο με θρησκευτικούς όρους. Ακόμη πιο ανησυχητικό ήταν αυτό που περιέγραφε ως «λατρεία προσωπικότητας γύρω από τον Αγιατολάχ Χομεϊνί», κάτι που έδινε στην εξέγερση κατά του Σάχη «τον αέρα μιας σταυροφορίας». 1

Ακόμη κι αν οι σιίτες εκσυγχρονιστές συνεργάζονταν με διανοούμενους που έγερναν προς τον μαρξισμό, με στόχο κάτι που να μοιάζει με «ισλαμικό σοσιαλισμό», η Hermet αμφέβαλλε αν μια τέτοια σύνθεση θα μπορούσε να επιβιώσει. Μια συμμαχία ανάμεσα στους μουλάδες και τους μαρξιστές, πίστευε, θα αποδεικνυόταν βαθιά «ανησυχητική». 2

Αντλώντας παραδείγματα από την ιστορία, η Hermet υπενθύμιζε στους αναγνώστες ότι οι επαναστάσεις συχνά δεν καταλήγουν στην απελευθέρωση, αλλά στην αποκατάσταση της τάξης. Οξύνει το επιχείρημά της με μια εντυπωσιακή εικόνα: «Οι Σταυροφόροι ήταν καλά οπλισμένοι “στρατιώτες” όταν μπήκαν στην Ιερουσαλήμ. Έτσι, ίσως να είναι τελικά ένας μουσουλμανικός στρατός, με κόκκινα τάγματα, που θα αποκαταστήσει την τάξη στο Ιράν!» 3

Άλλοι ελευθεριακοί συγγραφείς ανησυχούσαν λιγότερο για τον ίδιο τον Χομεϊνί ως άτομο και περισσότερο για τον εκκλησιαστικό μηχανισμό που τον περιέβαλλε. Ο Shahin, γράφοντας στην (αγγλική) εφημερίδα «Freedom», προειδοποιούσε ότι η θρησκευτική εξουσία διοχετευόταν μέσα από ένα τεράστιο δίκτυο μουλάδων και τζαμιών που διαμόρφωνε την καθημερινή ζωή. «Το πρόβλημα θα ήταν ο φανατισμός εκατοντάδων μικρών αξιωματούχων», έγραφε ο Shahin. «Σκεφτείτε τους ιερείς στην Ιρλανδία». 4

Δεν ήταν όλοι οι αναρχικοί παρατηρητές εξίσου ανήσυχοι τους πρώτους μήνες του 1979. Γράφοντας τον Ιανουάριο, ο Alain Sauvage υποστήριζε ότι, παρ΄ότι το Ισλάμ έτεινε «να αποχαυνώνει και να πειθαρχεί τις μάζες», ο σιιτισμός ίσως επέτρεπε μια πιο θετική πολιτική εξέλιξη. Εξάλλου, αναρωτιόταν, «πώς θα μπορούσε κανείς να φανταστεί ένα καθεστώς χειρότερο από εκείνο του Σάχη του Ιράν;» 5

Ωστόσο, μετά τις 11 Φεβρουαρίου 1979, η κατεύθυνση της επανάστασης έγινε πιο δύσκολο να αγνοηθεί. Το καθεστώς του Σάχη κατέρρευσε, ο Χομεϊνί πήρε την εξουσία και τα θεσμικά θεμέλια της Ισλαμικής Δημοκρατίας άρχισαν γρήγορα να διαμορφώνονται. Οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης ιδρύθηκαν τον Μάιο και, μέχρι τον Ιούνιο του ίδιου χρόνου, ο Χομεϊνί κατάγγελνε τόσο τους φιλελεύθερους όσο και τους αριστερούς ως αντεπαναστάτες εχθρικούς προς το Ισλάμ.

Για πολλούς ελευθεριακούς σχολιαστές, η επανάσταση έμοιαζε πλέον να επιβεβαιώνει τους χειρότερους φόβους τους. Η θρησκεία είχε γίνει ο κεντρικός μηχανισμός κυριαρχίας. Η Hermet χαρακτήρισε τα γεγονότα στο Ιράν ως μια «οπισθοδρομική επανάσταση», το αντίθετο μιας γνήσιας χειραφετητικής διαδικασίας.6 Η ιταλική εφημερίδα «Rivista Anarchica» υποστήριζε ότι η ισλαμική εξουσία ήταν ακόμη πιο βαθιά ριζωμένη από μια πολιτική δικτατορία, επειδή ήταν «ριζωμένη στη συνείδηση των ανθρώπων εδώ και χιλιετίες».7

Τον Ιούλιο του 1979, η γερμανική αναρχική εφημερίδα «Freie Presse» ανέφερε την ποινικοποίηση της ομοφυλοφιλίας από το νέο καθεστώς και καταδίκασε τα επαναστατικά δικαστήρια που πραγματοποιούσαν εκτελέσεις για σεξουαλικά ή ηθικά «παραπτώματα».8

Σύμφωνα με την εφημερίδα, μια μορφή κυριαρχίας είχε απλώς αντικαταστήσει μια άλλη. Κάνοντας συγκρίσεις με τη ναζιστική Γερμανία και την Κούβα του Κάστρο -όπου οι «αποκλίνοντες» στέλνονταν σε στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας- κατέληγε οικτρά: «Στην Περσία, η αυτοκρατορική πανούκλα εκδιώχθηκε από τη θρησκευτική χολέρα».9

Στα τέλη του 1979, ο Ιρανός αναρχικός εξόριστος και μεταφραστής Rahsepar, επιβεβαίωνε πολλούς από τους παλαιότερους φόβους των ελευθεριακών. Γράφοντας στη «Le Monde Libertaire», υποστήριζε ότι η εξέγερση του 1978 δεν είχε προκύψει από πολιτικά κόμματα, αλλά από τον λαό «υπό την επιρροή της θρησκείας». Αυτές οι θρησκευτικές δυνάμεις, έγραφε, «κατάφεραν να διοχετεύσουν την οργή των μαζών στις δικές τους δομές.

Διέθεταν 3.000 κύκλους μελέτης και 180.000 μουλάδες». Ο Rahsepar επιβεβαίωνε επίσης τη σκληρή καταστολή εναντίον ομοφυλοφίλων και αντιφρονούντων. Η θρησκευτική οργάνωση συγχωνευόταν πλήρως με τη δομή του κράτους, δημιουργώντας ένα σύστημα στο οποίο οι νόμοι δεν μπορούσαν ούτε να αμφισβητηθούν ούτε να αλλάξουν.10

Οι αυταπάτες της Αριστεράς

Αν οι αναρχικοί δυσπιστούσαν απέναντι στην εξουσία των κληρικών, δεν ήταν λιγότερο επιφυλακτικοί απέναντι σε μια επαναστατική Αριστερά πρόθυμη να καταλάβει το κράτος. Η εξέγερση του 1978 και των αρχών του 1979 έφερε κοντά μαρξιστές διανοούμενους, οργανώσεις ανταρτών πόλης και, όπως χλεύαζε μια γερμανική αναρχική εφημερίδα, «δογματικούς κομμουνιστές της σχολής της Μόσχας».11 Για τους αναρχικούς, αυτές οι ομάδες αντιπροσώπευαν την αυταρχική Αριστερά: κινήματα που ισχυρίζονταν ότι μιλούν στο όνομα του λαού, ενώ ταυτόχρονα επιχειρούσαν να συγκεντρώσουν την εξουσία στα δικά τους χέρια.

Αυτός ο φόβος είχε καταλάβει μεγάλο μέρος της ελευθεριακής αντίδρασης στην Ιρανική Επανάσταση. Γράφοντας τον Νοέμβριο του 1978, η Marie-Madeleine Hermet ανησυχούσε ότι τόσο «το σπαθί όσο και το θυμιατό» θα μπορούσαν να πέσουν σε «πυρετώδη και αιμοδιψή χέρια», είτε αυτά ήταν «αγιατολάχδων, μαρξιστών (λενινιστών ή μη), σταλινικών ή τροτσκιστών, μαοϊκών».12 Ο κίνδυνος, στα μάτια της, δεν ήταν απλώς η αντικατάσταση μιας ιδεολογίας από μια άλλη, αλλά το επαναλαμβανόμενο θέαμα επαναστατικών ελίτ που διεκδικούσαν το δικαίωμα να κυβερνούν στο όνομα της απελευθέρωσης.

Για περισσότερο από έναν αιώνα, οι αναρχικοί όριζαν τον εαυτό τους σε αντιπαράθεση με αυτό που θεωρούσαν αυταρχική Αριστερά. Τους ενδιέφερε λιγότερο η παραδοσιακή διάκριση μεταξύ Αριστεράς και Δεξιάς και περισσότερο η διάκριση ανάμεσα στην ελευθεριακή και την αυταρχική πολιτική: ανάμεσα στην αποκέντρωση και τη συγκεντρωτική εξουσία. Ο Rudolf Rocker προειδοποιούσε ήδη από το 1947 ότι η σύγχρονη «άκρα Αριστερά» είχε υιοθετήσει «έναν νέο απολυταρχισμό», πολύ πιο εκτεταμένο από τις μοναρχίες του παρελθόντος.13

Για πολλούς αναρχικούς, το Ιράν αποκάλυπτε πόσο λανθασμένα μπορούσε η Αριστερά να διαβάσει μια επανάσταση. Ο Maurice Joyeux δεν έβλεπε τίποτα το παράξενο στην άνοδο του Χομεϊνί στην εξουσία. Αυτό που τον μπέρδευε ήταν μάλλον η έκπληξη της ίδιας της Αριστεράς. «Αυτό που είναι λιγότερο κατανοητό», έγραφε, «είναι η αποδοκιμαστική κατάπληξη των ανθρώπων της Αριστεράς και της άκρας Αριστεράς» μπροστά σε ένα μοτίβο που επαναλαμβανόταν εδώ και δύο αιώνες: μια κυρίαρχη παράταξη να ανατρέπει μια άλλη με τη στήριξη των απλών ανθρώπων, μόνο και μόνο για να εγκαθιδρύσει μια νέα μορφή κυριαρχίας.

Κατά την άποψη του Joyeux, τμήματα της Αριστεράς συνέβαλλαν στην εξαπάτηση των μαζών, αναπαράγοντας τις ίδιες δομές εξουσίας που υποτίθεται ότι πολεμούσαν. Αυτό που αποκαλούσε «παν-αριστερό μαρξιστικό αριστερισμό» είχε μετατραπεί σε μια εξαντλημένη και καταναγκαστική ιδεολογία που «σπρώχνει τους λαούς σε απελπισμένους αγώνες όπου θα βρουν μόνο νέους αφέντες».14

Άλλοι έβλεπαν το ίδιο μοτίβο να επαναλαμβάνεται σε ολόκληρο τον εικοστό αιώνα. Γράφοντας στη «Rivista Anarchica», η Fausta B. αναφερόταν στην επαναλαμβανόμενη αυταπάτη της «επανάστασης» στη Ρωσία, την Κούβα, την Κίνα και την Πορτογαλία. Αντηχώντας τον Joyeux, η συγγραφέας αναρωτιόταν πώς η Αριστερά μπορούσε επανειλημμένα να χάνει «την ικανότητά της για κατανόηση, ανάλυση και αντικειμενικότητα».15

Για πολλούς αναρχικούς, τα γεγονότα του 1979 εντάσσονταν σε ένα μοτίβο ορατό ήδη από τη Γαλλική Επανάσταση: οι απλοί άνθρωποι ανέτρεπαν ένα σύστημα κυριαρχίας μόνο και μόνο για να υποταχθούν σε ένα άλλο. Είτε ενδεδυμένα με τον μανδύα του εθνικισμού, του μαρξισμού ή της θρησκείας, τα κινήματα που διεκδικούσαν την απόλυτη αλήθεια και τη συγκεντρωτική εξουσία κατέληγαν να παράγουν νέες άρχουσες τάξεις. Η τραγωδία του Ιράν, στα μάτια τους, δεν ήταν απλώς ότι μια επανάσταση απέτυχε, αλλά ότι τόσοι πολλοί στην Αριστερά μπέρδεψαν για άλλη μια φορά την εξουσία με την απελευθέρωση. Το πρόβλημα δεν ήταν μόνο ποιος κατείχε την εξουσία, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο η ίδια η εξουσία ασκούνταν.

Υ.Γ.: Στο τρίτο και τελευταίο μέρος θα ασχοληθούμε με τα δικαιώματα των γυναικών και ένα αναρχικό όραμα.

Παραπομπές

1. Hermet, «Οι Ταραχές στο Ιράν: Επανάσταση, Ισλάμ και σοσιαλισμός», «Le Monde Libertaire» (Παρίσι), 14 Σεπτεμβρίου 1978.
2. Στο ίδιο.
3. Hermet, «Επανάσταση, ναι! Σταυροφορία, όχι!», «Le Monde Libertaire» (Παρίσι), 16 Νοεμβρίου 1978.
4. Shahin στο «Freedom», 10 Φεβρουαρίου 1979.
5. Sauvage, «Ένας λαός σε πορεία, αλλά προς τα πού;», «Le Monde Libertaire» (Παρίσι), 4 Ιανουαρίου 1979.
6. Hermet, «Μια οπισθοδρομική επανάσταση», «Le Monde Libertaire» (Παρίσι), 15 Φεβρουαρίου 1979.
7. Fausta B., «Αν ο Χομεϊνί ήταν γυναίκα», «Rivista Anarchica» (Μιλάνο), Απρίλιος 1979, τεύχος #3.
8. Αυτές οι αναφορές τεκμηριώνονται από το Iran Human Rights Documentation Center.
9. «Θανατική καταδίκη εναντίον ομοφυλοφίλων», «Freie Presse» (Βέτσλαρ), 14 Ιουλίου 1979, τεύχη #1–2.
10. Rahsepar, «Το Ιράν από χθες έως σήμερα», «Le Monde Libertaire» (Παρίσι), 22 Νοεμβρίου 1979· βλ. επίσης «Κρίση στο Ιράν», «Fifth Estate», 4 Δεκεμβρίου 1979.
11. «Ζήτω η τυραννοκτονία», «Schwarze Gockler», Σεπτέμβριος 1978.
12. Hermet, «Επανάσταση, ναι! Σταυροφορία, όχι!», «Le Monde Libertaire» (Παρίσι), 16 Νοεμβρίου 1978, τεύχη #4–5.
13. Rocker, «Σκέψεις για την κατάσταση στη Γερμανία: οι δυνατότητες ενός ελευθεριακού κινήματος» (Νέα Υόρκη· Λονδίνο· Στοκχόλμη, 1947), σ. 9.
14. Joyeux, «Στο Ιράν, απέναντι στη θρησκευτική αντίδραση, είναι οι γυναίκες που φέρουν την ελπίδα των αραβικών λαών που έχουν αποβλακωθεί από το Ισλάμ!», «Le Monde Libertaire» (Παρίσι), 22 Μαρτίου 1979, τεύχος #4.
15. Fausta B., «Αν ο Χομεϊνί ήταν γυναίκα», «Rivista Anarchica» (Μιλάνο), Απρίλιος 1979, τεύχος #1.

*Σχετικός σύνδεσμος: https://tomgoyens.substack.com/p/how-anarchists-saw-the-iranian-revolution-a46?utm_source=post-email-title&publication_id=1269692&post_id=198040694&utm_campaign=email-post-title&isFreemail=true&r=2bljus&triedRedirect=true&utm_medium=email Μετάφραση: Ούτε Θεός Ούτε Αφέντης

**Το Μέρος 1 δημοσιεύεται εδώ:

https://ngnm.vrahokipos.net/index.php/pagkosmia-anarxiki-istoria/pos-eblepan-oi-anarchikoi-ten-iranike-epanastase-meros-1

Στις φωτογραφίες Πάνω: από το «Fifth Estate» (Detroit), 4 Δεκεμβρίου, 1979.

Κάτω: «Η “επανάσταση” βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη» από τη «Le Monde Libertaire», 1 Απριλίου 1979.