De bodhisatva-gelofte van toegankelijkheid

Toegankelijkheid gaat over mensen. Mensen zijn oneindig verschillend en we moeten ze allemaal bedienen. Onmogelijk, maar we doen het toch. Het onmogelijke toch doen Een website is nooit af. Daar kun je wanhopig van worden, of je kunt dat niet doen. Een ander onderwerp dat nooit ‘af’ is: toegankelijkheid. Nooit af, toch doen. Dat deed me denken aan een regel uit de bodhisatva-gelofte: Hoe talloos de levende wezens ook zijn,ik beloof ze alle te bevrijden. Hierover hield ik op 28 mei 2026 een praatje, op het NCDT (Nationaal Congres Digitale Toegankelijkheid). Bekijk alle bestanden voor deze presentatie. Onderstaande tekst is een korte samenvatting tekstversie van dit praatje. Het fijnste compliment voor de presentatie was: “Je was niet zweverig, Paul. Je kwam iedere keer precies op tijd weer terug op de grond.” Gebruikers en ‘realisme’ Aanname: weinig mensen zullen bewust ervoor willen kiezen om anderen buiten te sluiten. Dat doen alleen racisten of nare mensen. Ik denk dat je een realist bent als je zegt dat onmogelijk is dat een website, app of welk digitaal product dan ook, ’toegankelijk’ is voor alle gebruikers. Want elke keuze die je maakt sluit gebruikers uit. ‘De ander’ Misschien is het goed om op te houden met denken dat toegankelijkheid alleen iets is voor anderen, voor ‘dat soort mensen’, in plaats van voor onszelf. We gebruiken in de toegankelijkheidswereld vaak opsommingen en cijfers om onze opdrachtgevers ervan te overtuigen dat het de moeite waard is om toegankelijk te bouwen. Dat is misschien nuttig om iemand te overtuigen die nog nooit heeft nagedacht over de verschillen tussen mensen. Maar het is ook niet meer dan gedeeltelijk waar. En zeg nou zelf: ben jij een business case? De kans dat jij, ik, wij allemaal, ooit eens met beperkingen te maken zullen hebben is 100%. Heden ik, morgen gij. Toegankelijkheid is niet iets wat we doen voor ‘de ander’, maar ook voor onszelf en voor iedereen. 10 jaar geleden zei ik altijd dat ik toegankelijke websites wilde bouwen, zodat ik mijn eigen sites ook nog kon gebruiken als ik minder goed zou kunnen zien. Anno 2026 ben ik 52 jaar oud en zijn mijn ogen echt niet meer wat ze vroeger waren. Wat fijn is voor de een, is niet fijn voor de ander (Koop deze leuke beker, ontworpen door Mariëlle H. van Dijk) Een paar voorbeelden van patronen die wel voor sommige gebruikers werken, maar niet voor andere. Hoog-contrast vormgeving: een vormgeving met voornamelijk zwart en wit.Dit is fijn voor gebruikers die veel contrast nodig hebben om iets te kunnen zien. ’t Is minder fijn voor lichtgevoelige mensen, of mensen die heel gevoelig zijn voor prikkels, bijvoorbeeld mensen in het autisme-spectrum Animaties: korte animaties die elementen laten bewegen of van kleur veranderen.Dit is fijn voor mensen met aandachtsproblemen (focus!). Maar het is minder fijn voor mensen met aandachtsproblemen (hé, konijntje!) Grote klik-oppervlaktes, veel witruimte.Dit is fijn voor mensen met een tremor, of voor iemand die een éénfunctieschakelaar gebruikt (lijst met mogelijke apparaten), zodat je weet dat je voldoende klikruimte hebt. ’t Is minder fijn voor mensen die overzicht willen, of die op een klein scherm werken. Grafieken of infographics.Je kunt veel informatie schematisch of grafisch weergegeven in 1 plaatje. Fijn, als je het kunt zien en begrijpen. Niet zo fijn als je het niet kunt zien, of als je moeite hebt met dit soort informatie begrijpen. Afkortingen en vaktaal.Wat voor de 1 een bekende uitdrukking is, is onbekend voor anderen. Je maakt er je incrowd blij mee, of sommige juristen. Maar voor mensen met een taalachterstand? Niet fijn.Trouwens, eenvoudig taalgebruik is goed voor iedereen. Iconen, met een label of zonder een label. Een icoon kan heel fijn zijn; het kan een verfraaiing van je pagina zijn, of een universeel symbool dat iedereen snel begrijpt. Maar wat als je het plaatje niet ziet? Of als je het plaatje niet begrijpt? Als je er labels bij plaatst, wordt je pagina iets minder clean. Zie ook: de presentatie van Anouk Butterlin op NCDT 2023 ‘Guess my name‘: een hilarische presentatie van Mallory van Achterberg over de onbegrijpelijkheid van icoontjes. Frikandellen, hamburger-icoontjes en spaghetti-menu’s Infinite scroll: een design pattern waarin bij elke scroll actie nieuwe content wordt ingeladen, waardoor er nooit een einde komt aan de pagina. Dit is – mag ik dat gewoon zeggen? – een patroon dat fijn is als het bedienen van de pagina veel moeite kost, bijvoorbeeld als je een switch gebruikt. Maar dit is erg onhandig als je de footer van de pagina wil zien, of als je een screenreader gebruikt. Wizard, of: 1 stap per paginaIn dit design patroon deel je een ingewikkeld proces of een uitgebreid formulier op in meerdere stappen. Fijn als je niet overweldigd wil worden. Minder fijn als je een slecht geheugen hebt, of als je overzicht wil houden. Cookie bannersLaten we eerlijk zijn: cookiebanners zijn alleen leuk voor de 1286 ‘partners’ die meekijken op de pagina. Voor andere gebruikers zijn cookiebanners niet leuk. Het is overigens een mythe dat ‘europa’ cookiebanners wil; de schuld voor cookiebanners ligt bij de advertentieboeren. De beste cookiebanner staat op een site die geen trackers gebruikt (want daar is geen cookiebanner voor nodig). Is er een oplossing? De oplossing voor de hiervoor genoemde tegenstrijdigheden is ten eerste het loslaten van zwart-wit-denken. De gebruiker bestaat niet. Er zijn alleen maar mensen (en vooruit, sommige machines hebben ook baat bij toegankelijke informatie). En mensen zijn onvoorstelbaar veekleurig, veelzijdig en veeleisen. De beste manier van websites bouwen die toegankelijk zijn is progressive enhancement: Bepalen wat het absolute minimum is en daarop, laagje voor laagje extra functies bouwen. Er rekening mee houden dat dingen mis gaan. De gebruiker de mogelijkheid bieden om dingen aan en uit te zetten. Aanpasbaar te maken. Boeddhisme en toegankelijkheid Even voorop gesteld: ik ben geen boeddhistische leraar en ik wil er geen een worden. Wat je hier leest is mijn persoonlijke interpretatie van termen uit het boeddhisme, zoals ik die in de afgelopen 15 jaar heb leren kennen. En ook: ik heb geen zendingsdrang. Meditatie werkt voor mij; you do you. Het fijnste compliment voor de presentatie was: “Je was niet zweverig, Paul. Je kwam iedere keer precies op tijd weer terug op de grond.” Ik denk dat we wel iets kunnen leren als we boeddhisme en toegankelijkheid met elkaar vergelijken. Bodhisatva-gelofte De Bodhisatva-gelofte is een spreuk die je gebruikt bij het toetreden tot een boeddhistische groep, of bij het verrichten van een handeling of een ritueel. Dit is een vertaling van het San Francisco Zen Centre: Beings are numberless; I vow to save them.Delusions are inexhaustible; I vow to end them.Dharma gates are boundless; I vow to enter them.Buddha’s way is unsurpassable; I vow to become it. Dit is een vertaling van Edel Maex, een Belgische zenleraar: Hoe talloos de levende wezens ook zijn,ik beloof ze alle te bevrijden.Hoe onpeilbaar de oorzaak van lijden ook is,ik beloof die geheel te verwijderen.Hoe talloos de poortloze poorten ook zijn,ik beloof ze binnen te gaan.Hoe oneindig het pad van ontwaken ook is,ik ga daarvan de belichaming aan. Wat is een bodhisatva? Waar de eerste boeddhisten hun reïncarnaties zo snel mogelijk wilden stoppen om op te gaan in nirvana, vonden bodhisattva’s dat te egocentrisch. Zij beloofden daarom te blijven reïncarneren en hun verlichting in te zetten om anderen bij te staan. Pas als iedereen in het heelal verlicht is, gaan zij zelf ook mee naar het nirvana. Dat levert in de mythologisch boeddhistische literatuur spectaculaire mythes op over vergevorderde bodhisattva’s met buitengewone krachten. Ze zijn beetje de superheroes van het boeddhisme. Thom Hannes legt uit wat een bodhisatva is. De 4 nobele waarheden De 4 edele waarheden van het boeddhisme luiden: Het leven bevat onvermijdelijk lijden. De oorzaak van het lijden is begeerte. Het lijden kan worden beëindigd door het loslaten van begeerte. Door het achtvoudige pad te volgen wordt het lijden beëindigd. Als ik dit – met wat dichterlijke vrijheden – zou vertalen naar toegankelijkheid, dan kom ik uit op het volgende. Informatie moet voor iedereen beschikbaar zijn, maar dat is onmogelijk. De oorzaak hiervoor is de veelvormigheid van gebruikers en informatie. We kunnen dit oplossen door informatie op meerdere manieren aan te bieden en ons goed in te leven in gebruikers. Om dat te doen hebben we een achtvoudig pad nodig. Het achtvoudig pad Een dharmachakra met 8 spaken als symbool voor de 8 edele waarheden. Het achtvoudig pad wordt vaak gesymboliseerd door een cirkel met 8 spaken; het lijkt op een scheepsroer. Dit zijn de onderdelen: Het juiste inzicht De juiste intentie De juiste spraak Het juiste handelen De juiste wijze van levensonderhoud De juiste inspanning De juiste aandacht De juiste concentratie De stappen zijn logisch met elkaar verbonden: uit het juiste inzicht volgt de juiste intentie; uit de juiste intentie volgt de juiste spraak, en zo verder. Maar het wiel draait ook, telkens opnieuw en opnieuw. De stappen staan niet los van elkaar, ze beïnvloeden elkaar. Het juiste inzicht Toegankelijk werken begint met het inzicht dat je werkt voor alle mensen. Het inzicht dat je keuzes gevolgen hebben. Er is niet zoiets als ‘de gebruiker’. Jij bent niet je gebuiker. Iedereen krijgt te maken met ‘beperkingen’. Je bent je ook bewust van de context en cultuur waarin je werkt; je herkent machtstructuren en methodes voor uitsluiting. De juiste intentie Waarom doe je het? Doe je het ‘omdat het moet van de wet’, of omdat het ‘t juist is? Doe je het voor je ego, voor het geld, de status? Je mag en wil niemand uitsluiten. Toch? Hm? De juiste spraak In strikt boeddhistische betekenis is dit: niet liegen, niet schelden, niet haatzaaien, geen loos gepraat. Meer gericht op toegankelijkheid kunnen we juiste spraak op meerdere niveaus zien: de taal in ons hoofd, hoe we praten met anderen, de taal in ons werk, de begrijpelijkheid van teksten. Voorbeelden uit elk van deze niveaus: Geen onjuiste, overbodige, schadelijke informatie Geen jargon, geen ophef, geen drama Begrijpelijke taal Duidelijke foutmeldingen Alt-teksten linkteksten: ‘lees meer’ is echt eh, loos gepraat. Hoe praat jij over ‘beperkingen’? Stigmatiserend? Heb je het over ‘de ander’? Clichés Weet ook dat taal verandert; wat vandaag normal taalgebruik is, is niet normaal over 20 jaar. Om met Jules Deelder te spreken: Alles blijft Alles gaat voorbij Alles blijft voorbijgaan Fun fact: bovenstaande tekst staat loeigroot op de loods van een recycling-bedrijf zichtbaar vanaf de A15 in het Botlek-gebied. Het juiste handelen In een boeddhistische context is dit: niet doden, niet verwonden, niet stelen, geen seksueel wangedrag, geen materiele verlangens. Ik denk hierbij aan: Ethisch handelen (oefen de spier) Content is design Schrijf semantische HTML Let op contrast Doe gebruikerstests De juiste wijze van levensonderhoud Strikt boeddhistisch: geen wapenhandel, geen slaven, geen verdovende middelen, geen gif. Binnen de context van toegankelijkheid denk ik aan: geen leugens verkopen, zoals dark patterns die gebruikers op vuige wijze verleiden iets te doen wat ze niet willen of ik denk aan overlays die beloven met 1 druk op de knop alle problemen op te lossen. Geen verdienmodel dat mensen uitsluit. Accessibility als kernwaarde, niet als kostenpost De juiste inspanning Dit is in strikt boeddhistische betekenis het herkennen, overwinnen en voorkomen van slechte en heilloze gedachten en complementair daaraan: herkennen, ontwikkelen en opwekken van goede en heilzame gedachten. Voor toegankelijkheid: weten dat accessibility een doorlopend proces is. Voorkom quick fixes, kies voor duurzame oplossingen. Werk volgens principes van progressive enhancement. De juiste aandacht Dit gaat over bewustzijn van jezelf, van je lijf, van je gedachtes. Ik zou het vertalen met – kort door de bocht – mindfulness. Dat is: je bewust zijn van je oordelen, vooroordelen en voorkeuren.Misschien breder: het doen van goed gebruikersonderzoek om anderen echt te leren begrijpen. De juiste concentratie Dit is concentratie om alleen het juiste te doen door verworven kennis. Ik denk aan proactief en empathisch ontwerpen. Echt begrijpen hoe anderen werken, denken. Hoe werkt hulptechnologie? Hoe verschillen denkprocessen tussen mensen? Maar nu concreet Hoe ga je om met het onmogelijke? Hoe kies je? Hoe voorkom je dat je overwerkt thuis komt te zitten? Dit is een moment om heel veel open deuren in te trappen. Sommige dingen worden niet vaak genoeg gezegd, terwijl dat zo nuttig kan zijn. Zorg goed voor jezelf, dat lijkt me in de meeste situaties een heel nuttig advies. Kiezen Als je moet kiezen, denk bijvoorbeeld aan de HTML Design Principles van het W3C: In case of conflict, consider users over authors over implementors over specifiers over theoretical purity Ik zou deze tekst als volgt willen vertalen: “Geef in geval van conflict prioriteit aan gebruikers, dan auteurs, dan uitvoerders, dan de schrijvers van specificaties en pas als laatste aan theoretische zuiverheid. Met dank aan Gaston Dorren. Karma bby Besef ook dat je keuzes gevolgen hebben. Het gemak waarmee je ‘effe’ een video op YouTube knalt wordt betaald met het inleveren van de privacy van je bezoeker. Dramatischer misschien: “Code is politiek”. Verdiep je in je vak Nieuwsgierigheid maakt hongerig naar kennis. Je zult nooit in alle velden een expert worden, maar het is – vind ik – heel fijn om van heel veel onderwerpen een beetje te weten. Sommige dingen zijn belangrijker dan andere wel. Aan jou de keuze te bepalen wat het belangrijkste is. Een paar losse gedachtes: Probeer voorbij de hypes te kijken. Schrijf semantische HTML. Verdiep je in alle mogelijke vormen van hulptechnologie (er is meer dan een schermlezer, he?) Verdiep je in design patterns Leer over de principes van User Experience Probeer allerlei vormen van ontwerpen uit Zorg goed voor jezelf In het vliegtuig leer je: zet eerst je eigen zuurstofmasker op, en pas daarna het masker van de mensen om je heen. Niemand heeft er baat bij dat je met een burn-out komt te zitten. Wees daarom in de eerste plaats lief voor jezelf. Daar begint alles mee. Een paar tips. Leer ‘nee’ te zeggen Dat is ‘nee’ zeggen tegen overbelasting. Maar ook ‘nee’ tegen hypes, ‘nee’ tegen de rare clichés die opdrachtgevers soms in hun hoofd hebben (“maar we hebben geen blinde gebruikers”). Zeg nee tegen AI als het je door de strot gedouwd wordt. Nee is een belangrijk gereedschap. Het voorkomt onzinnig werk en opent discussie over wat echt nodig is. Wees met je nee een advocaat namens de gebruikers. En onthoud: als je nergens ‘nee’ tegen zegt, is je ‘ja’ ook niks waard. Word niet zuur Cynisme helpt je niet; dat maakt je geen leuk mens, niet voor jezelf en niet voor anderen. Blijf optimistisch, want zonder hoop is er geen toekomst. Oordeel mild over jezelf; dat zorgt er ook voor dat je mild kunt oordelen over anderen. Ken jezelf Wees je bewust van je oordelen, je voordelen, je vooroordelen en je voorkeuren. Pas op met aannames. Me-time Naast tijd om te ploeteren en stampen, moet je ook tijd maken om te spelen. Je me-time. Gebruik dit om nieuwe dingen te leren, om – weet ik veel – boeken te lezen, podcasts te luisteren. Om te klooien met code en te experimenteren. Dit houdt je creatieve spieren en je interesses soepel. Zorg goed voor anderen De gouden regel luidt: behandel anderen zoals je door hen behandeld wilt worden. Help anderen en wees dankbaar Dit zijn twee kanten van dezelfde medaille. Door anderen te helpen leer je over jezelf; want wat voor anderen misschien lastig, kan voor jou makkelijk zijn. Anderen helpen doe je niet uit winstbejag. Maar je reputatie als iemand die zinnige hulp kan bieden, is ook je waarde als expert. Dankbaarheid tonen is een vorm van erkenning van de waarde van andere mensen. Wees complimenteus Dit is iets wat je moet leren, naar mijn mening. Complimenteus kun je alleen zijn: als je ook complimenten kunt incasseren als je echt kunt uitleggen wat je waardeert in een ander als je het onderscheid weet tussen flirten en complimenteren. Ik deel graag stickers uit met de tekst: “Je bent zo goed!”. ’t Liefst geef ik iemand 3 exemplaren. “1 is voor jou”, zeg ik dan, “en de 2 andere kun je weggeven aan iemand anders.” Zo hoop ik dat mensen elkaar vaak en goed complimenten leren maken. Maak zichtbaar en maak plaats voor anderen Niemand vraagt jou om hulp als je onzichtbaar bent. Daarom is het goed om mee te doen in groepsaangelegenheden. Wees actief op social media. Schrijf stukjes. Help meetups organiseren. Klets mee via diverse kanalen. Maar wees ook bedacht op de ruimte die je inneemt. Laat je anderen genoeg aan het woord? Praat je om bevestigd te worden of sta je ook open voor tegengas? Luister je voldoende? Versterk je de stem van mensen die niet zo hard kunnen brullen? Een 128 meter hoog boeddha-beeld. Tot slot Een herinnering: voor wie doen we het? Toegankelijkheid gaat over mensen. Mensen zijn oneindig verschillend en we moeten ze allemaal bedienen. Onmogelijk, maar we doen het toch. Plak stickers; maak pret “Het zijn rare tijden”, staat er op 1 van mijn stickers. Ik denk dat het tijd is dat iedereen z’n innerlijke activist wakker maakt. Ik heb daarover de sticker-theorie. Je mag geen stickers plakken in het openbaar. Daar staat een boete op, zeker als je verkeersborden beplakt. Dus: foei. Maar eh…Toch deel ik graag stickers uit, in de hoop ze in de openbare ruimte terug te zien. Om een activist moet je je dapperheid oefenen. Stickers plakken is zo’n oefening. Vraag geen permissie, vraag hooguit om vergiffenis. En plak stickers. Maak pret. Shout out aan: Rian, Francis, Jessica, Marjon, Caitlin, demeisje.nl, Jules, Victor, Jaap, Joop, Gaston, aan iedereen aan wie ik ooit dit artikeltje beloofde, aan alle open source software helden, aan alle rebellen.